Համացանցային հինգ գործիքներ, որոնք կարելի է գործածել հայերէնի դասաւանդութեան մէջ

    Համավարակ... պայթում... 2020 թուականի զանազան անակնկալներուն պատճառով այսօր աշխարհի չորս ծագերուն հայկական վարժարանները դէմ յանդիման կը գտնուին արտասովոր վերամուտներու հետ։ Վարժարաններուն մեծ մասը կրթական գործընթացը կը փորձէ առցանց վարել։ Հետեւաբար եւ պարտադրաբար, կրթական գործիչներու ուշադրութիւնը սեւեռուած է  համացանցային հետաքրքրական զանազան կայքերու վրայ, որոնք կը հայթայթեն միջոցներ՝ առկայ կացութիւնը ժամանակաւորապէս դիւրացնելու համար։

Այժմ կ՚ուզեմ ներկայացնել համացանցային հինգ գործիքներ, որոնք կարելի է գործածել հայերէնի ուսուցման մէջ։

 

1) padlet.com 

Padlet-ը անվճար առցանց կայք մըն է։ Այս գործիքով կրնաք ստեղծել առցանց «տախտակներ» եւ կրնաք զանոնք բաժնել ձեր աշակերտներուն հետ։ Ձեր աշակերտները կրնան նաեւ միասնաբար ստեղծել հետաքրքրական նիւթերու մասին «տախտակ»ներ։ Կարելիութիւնները շա՜տ են։

 

Ահաւասիկ կը ներկայացնեմ օրինակ մը՝

Տախտակին յղումը՝ https://padlet.com/sarinakbas/gpp31bfzk8cnou0b

 

2) canva.com

Canva-ն շատ ծաւալուն կայք մըն է։ Այս գործիքով կարելի է պատրաստել ազդեր, տեսերիզներ, հրաւիրագիրեր, գրքոյկներ եւ աւելին։ Անշուշտ զայն կարելի է գործածել որպէս ուսուցման գործիք։ Եթէ ձեր աշակերտները հայերէն թերթ մը հրատարակէին, ի՞նչ կ՚ըլլար անոր անունը, ո՞ր նիւթերու մասին պիտի գրէին թերթին մէջ, կողքը ինչպէ՞ս կ՚ըլլար։ Փորձեցէ՛ք, պիտի տեսնէք, թէ պզտիկները մեզմէ շա՜տ աւելի ստեղծագործ են։ 

 

Ահաւասիկ կը ներկայացնեմ օրինակ մը՝

 

3) bubbl.us

Bubbl.us կայքը, օգտագործողներուն հնարաւորութիւն կու տայ ստեղծելու «մտային քարտէզներ»։ Այս գործիքի շնորհիւ կարելի է պատրաստել գաղափարներու նախագիծ մը, մտաձեւութիւն մը կամ համակարգուած ուրուագիծ մը։ Անշուշտ կարելի է զայն վերածել ուսուցողական գործիքի։ Ինչպէ՞ս պէտք է սկսիլ հեքիաթ գրելու, ո՞ր քայլերուն պէտք է հետեւիլ։ Բոլորը կրնաք բացատրել մտային քարտէզով մը։

 

Ահաւասիկ կը ներկայացնեմ օրինակ մը՝

4) quizlet.com

Quizlet-ը շատ օգտակար գործիք մըն է բառամթերքի զարգացման համար։ Հոն կարելի է քարտեր պատրաստել։ Քարտին մէկ երեսին վրայ կը գրէք բառը, իսկ միւս երեսին վրայ կը զետեղէք նկար մը։ Երբ պատրաստէք այս բառերու քարտերը, կայքը ձեզի կը հրամցնէ նոյն բառերով զանազան աշխատութիւններ։

 

Ահաւասիկ կը ներկայացնեմ օրինակ մը՝ https://quizlet.com/_2e7rr1?x=1jqt&i=pmfb4

5) linoit.com

Linoit-ը շատ օգտակար գործիք մըն է յատկապէս գաղափարներու փոխանակման համար։ Կայքը ձեզի կը հրամցնէ պաստառ մը, ուր կարելի է զետեղել գրառումներ, նկարներ եւ յղումներ։ Հարցում մը հարցուցէք ձեր աշակերտներուն, «ի՞նչ է գեղեցիկը» եւ անոնք թող զետեղեն իրենց պատասխանները։ Նոյնիսկ կրնան անանուն գրառումներ ընել։ Դասարանային վէճերու համար հրաշալի առիթ է։

 

Ահաւասիկ կը ներկայացնեմ օրինակ մը՝

Յղումը՝ http://linoit.com/users/sarinakbas/canvases/%D5%8E%D5%A7%D5%B3%D5%9D%20%D4%B3%D5%A5%D5%B2%D5%A5%D6%81%D5%AF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6

 

    Միջոցները եւ հնարաւորութիւնները չափ ու սահման չունին։ Չմոռնանք, որ 21-րդ դարու բոլոր նորարար ուսուցողական գործիքները կարելի է գործածել նաեւ հայերէնի ուսուցման ընթացքին։ Պիտի տեսնէք, որ ձեզի համար ալ աւելի հետաքրքրական եւ հաճելի պիտի դառնայ ընթացքը։ 

 

Յուսամ այս հինգ օրինակը օգտաշատ կ՚ըլլայ ձեր բոլորին համար։

 

Ցտեսութի՜ւն։

Տաշեղ Մը

     «Կը յիշեմ եւ կը պահանջեմ»։ Արդէն նշանաբան դարձած այս խօսքին մասին երկա՜ր կը մտածեմ։ Այո՛, կը յիշեմ ցեղասպանութիւնը եւ կը պահանջեմ արդարութիւն։ Սակայն… ուրիշ ի՞նչ կը յիշեմ, ի՞նչ կը պահանջեմ։

Բազում իրաւունքներու առընթեր, կորսնցուցած ենք նաեւ մեր յիշելու ազատութեան իրաւունքը։ Տարբեր միջոցներով խլուած է մեզմէ այս յիշողութիւններուն հասնելու սեփական կարողութիւնը եւ մենք՝ կը քալենք, կը վազենք, կը յարձակինք, կը պայքարինք, սակայն չենք հասնիր լոյսին։ Լոյսը երբեք ալ չէ սիրած մեզ։

     «Իւրաքանչիւր հայ փաստաթուղթ մըն է», կ’ըսէր Հրանդ Տինք։ Այս շատ պարզ սակայն շատ խորունկ միտքը յաճախ կը վերյիշեմ։ Եթէ փաստաթուղթ մըն եմ, անկիւններէս մին այրած է, միւսը պատռտած՝ ոչինչ, ամբողջ է եւ ընթեռնելի։ Տեղեկութիւններ կան, յիշողութիւններ կան, սակայն զիս չեն հասցներ լոյսին։ Լոյսը երբեք սիրա՞ծ է մեզ։

     Ցեղասպանութեան մասին վկայութիւնները, յիշողութիւնները մեր կեանքերու անբաժանելի մասերն են։ Բոլորս ալ քիչ, թէ շատ ունինք պատումներ։ Բայց իմ նպատակս ուրիշ է այս անգամ։ Բնաւ մտածա՞ծ էք այդ յիշողութիւններուն, վկայութիւններուն մասին, որոնք երբեք չեն պատմուած։ Ինչպէ՞ս յիշել երբեք չպատմուածը, ինչպէ՞ս պահանջել չյիշուածը։

     Մեր բեռը յիշելն է, ոչ թէ մոռնալը։ Մոռնալը այդքան ցաւ չի պատճառեր, որքան յիշելը, որովհետեւ յիշողութիւններու այդ ճամբան մութ է միշտ եւ քարոտ։ Որքան կը յառաջանամ, այդքան կը ցաւին ոտքերս։ Եւ գիտեմ, գիտեմ թէ լոյս չկայ վերջը։ Պիտի հասնիմ տեղ մը եւ միշտ պիտի գիտակցիմ, թէ աւելին կար։ Աւելին կար, սակայն կորսուեցաւ։ Աւելին կար, սակայն խլուեցաւ։

     Մի՛ կարծէք, որ յուսահատ եմ այսքան ու մխրճուած այն յիշողութիւններուն մէջ։ Վէրք մըն է այս մէկը, որուն հետ ապրելու վարժուած եմ, ինչպէս բոլորս։ Հաշտուած եմ անոր հետ, սակայն ատեն-ատեն քոսը կը փրթի, կ’արիւնի։

Ցաւ է յիշելը։ Ցաւ մը, որ առանց անոր երբեք նոյն անձը պիտի չըլլայի ես։ Հոգ չէ, կ’ընտելանանք վէրքերու հետ ապրելու, կը վարժուինք մութին մէջ քալելու։ Մեր ժառանգութիւնն ալ ա՛յս թող ըլլայ։

     Սակայն գիտէ՞ք, երախտապարտ եմ այս ժառանգութեան։ Այո՛, իրենց մասին քիչ տեղեկութիւն ունիմ, այո՛, խլուած է ինձմէ անոնց յիշողութիւնները, սակայն ես կը յիշեմ։ Կը յիշե՛մ մեծ հայրերս եւ մեծ մայրերս, որոնք իրենց ապրած աներեւակայելի պայմաններով հանդերձ մնացած են հայ։ Պարտադրաբար փոխած են իրենց ազգանունները, Հաճի-Արթինեան գերդաստանը՝ Ագպաշ եւ Պէշէրեան գերդաստանը՝ Այտէմիր, սակայն ալ աւելի կապուած են իրենց արմատներուն, ո՛չ դիտումնաւորապէս, այլ հողին եւ հոգիին կանչով։

     Այո՛, իւրաքանչիւր հայ փաստաթուղթ մըն է եւ վերոյիշեալ այս փաստաթուղթը հաստաբուն ծառի մը տաշեղն է միայն։ Հետեւաբար քարերը կը մաշեն զիս եւ մութը կը հիւծէ, բայց ես յաւերժ կը յիշեմ, յաւերժ կը պահանջեմ։

     Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի։

http://www.kantsasar.com/news/17163-2/

Լուսանկարը՝ Վարդան Պետրոսեան

Դէպի Ներս

Ժահրը պատեց աշխարհը եւ դժուարաբարոյ մարդ արարածը անզօր՝ մտաւ տուն։ Կարօտ մնաց արեւածագին եւ ամէն ինչ պայծառացաւ։

Տեսաք չէ՞, որ բնութիւնը ալ աւելի գեղեցկացաւ, օդը մաքրուեցաւ, կենդանիները ազատօրէն սկսան շրջիլ իրենց տան մէջ։ Մեր մեկուսացումը, մեր «բանտարկումը» բացի մեզմէ այս աշխարհի բոլոր էակներուն ուրախութիւն եւ ազատութիւն պարգեւեց։

Բայց մենք՝ ինչպէս միշտ, գանգատելով, տրտնջալով այս բոլոր իրադարձութիւնը «անարդարութիւն» եւ «պատիժ» կոչեցինք։

Տեսաք չէ՞, որ մարդ արարածը որքա՜ն հեռացեր է շնորհակալ ըլլալէ, քիչով գոհանալէ եւ չնչին առիթներով ուրախանալէ։ Առօրեայ թոհուբոհին մէջ մոռցեր ենք, որ ինչպէ՛ս կարելի է մաքուր պահել մեր հոգիները եւ հաճեցնել մեր ներաշխարհը։ Մեկուսացումը առիթ ստեղծեց, որ վերադառնամ ներաշխարհիս ու սնուցանեմ զայն։ 

Ներաշխարհս լքուած ծաղկոց մըն էր։ Գիտէի, միշտ հոն էր, խնամք ու հետաքրքրութիւն կը պահանջէր ու ես անընդհատ կը յետաձգէի անոր հոգածութիւն ցուցաբերել։ Նախ փորձեցի յիշել, թէ իմ ծաղկոցս ո՞ր ծաղիկները կը նախընտրէր։ Հողը հերկեցի ու նոր թափով ցանեցի հունտերը։ Վարդ, յասմիկ, մանիշակ, եղրեւանի... յիշեցի, թէ որքա՜ն անուշ կը բուրէին այս ծաղիկները։ Ծաղկոցս սկսաւ գեղեցկանալ։ Խնամեցի, հոգ տարի ու անդրադարձայ, որ որքա՜ն լաւ զգացում էր բոլորովին հեռանալ արտաքին խուճապէ ու կեդրոնանալ ներաշխարհիդ վրայ։ Դուն, միայն դո՛ւն։ Առանձին, անշշուկ փնտռտուք մը։

Ներաշխարհս տան ընդմիշտ փակ սենեակն էր։ Գիտէի, միշտ հոն էր, խնամք ու հետաքրքրութիւն կը պահանջէր ու ես անընդհատ կը յետաձգէի անոր հոգածութիւն ցուցաբերել։ Նախ փորձեցի յիշել, թէ այդ սենեակին մէջ ինչե՞ր էին պահուած։ Վերջապէս դուռը բացի ու նոր թափով ներս մտայ։ Լուսանկարներ, գիրքեր, թուղթեր, նամակներ... յիշեցի, թէ որքա՜ն անուշ էին յիշատակները։ Սենեակը սկսաւ մաքրուիլ։ Խնամեցի, հոգ տարի ու անդրադարձայ, որ որքա՜ն լաւ զգացում էր բոլորովին հեռանալ արտաքին խուճապէ ու կեդրոնանալ ներաշխարհիդ վրայ։ Դուն, միայն դո՛ւն։ Առանձին, անշշուկ փնտռտուք մը։

Մեկուսացումը բանտարկում չէ, հրաշալի առիթ է սերմանելու, վերյիշելու եւ ստեղծագործելու։ Հոգ չէ, թէ ինչեր են ձեր ներաշխարհները՝ լքուած ծաղկոցներ կամ փակ սենեակներ։ Վերադարձէ՛ք, խնամեցէ՛ք։

Խաղաղ եւ ջինջ ներաշխարհը առաջին պայմանն է խաղաղ եւ ջինջ հոգիի մը։ Հիմա՛ ժամանակն է։   

http://www.kantsasar.com/news/16449-2/

Ծառաստան

Կը հաւատա՞ք, որ հողը իր ներքին բնոյթին մէջ կը կրէ իւրայատուկ նկարագիր մը եւ այս նկարագիրը փոխանցելի է՝ կը հաղորդուի բնութեան բոլոր տարրերուն։

Երբեմն մտքիս մէջ կը փորձեմ պատկերել հին Պոլիսը, կը ջանամ վերացական պատկերացումի մը հասնիլ՝ կարօտախտի եւ պատրանքի խառն զգացումներով։ Չեմ գիտեր ինչու, այս մտային ճամբորդութիւններու աւարտին, աչքիս առջեւ ի յայտ կու գայ սօսիներու ծառաստան մը։ Այս ծառաստանը երկար ժամանակ չէ ունեցած այցելուներ, սակայն վեհ սօսիները դեռ յուսալիր կը սպասեն պայծառ առաւօտներու։

Անդորրութիւն... պատրաստ եմ կրկին փարելու հաստաբուն սօսիներուն։ Գիտեմ, թէ ամէն մէկը ունի իր ներքին բնոյթը, իւրայատկութիւնը, նկարագիրն ու ապրումները։ Գիտեմ, թէ բնութիւնը բացառիկ յիշողութիւն ունի։ Բոպիկ եմ։ Հողը խոնաւ է, տեսակ մը մտերմութիւն կը բուրէ։ Ծառաստանը կ՛ողջունէ զիս ու ես խանդավառ ներս կը մտնեմ արահետէ մը։

Ահա այս սօսիներու խոշոր ծառաստանը, եռանդուն այս հողակոյտը Պոլիսն է։ Պոլիսը՝ երբեմնի այդ քաղաքը, որ իր հուժկու հերոսներով յամառօրէն դէմս կ՚ելլէ ու ցոյց կու տայ իր բոլոր ձեռքբերումները, ինչպէս ալեւոր մը հպարտօրէն պիտի ցուցադրէր իր հին լուսանկարները։

Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Գիտեմ, թէ հսկայ հովանիիդ տակ 19-րդ դարու կէսերուն գործունէութիւն կը ծաւալէ հսկայ մը՝ Նազլը Վահան, որ իր աղջկան՝ Սրբուհի Տիւսաբի խօսքերով «բոլորովին սէր էր եւ անձնուիրութիւն»։ Անշուշտ գիտեմ, թէ ամենամեծ փափաքն էր գիտութեան լոյսը տարածել մեր հասարակութեան մութ խաւերուն եւ ան հոգեւոր մայր կը հանդիսանար բազում հայ աղջիկներու։

 Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Գեղեցիկ Պէշիկթաշ թաղիդ մէջ 1830 թուականին կը ծնի ուրիշ հերոս մը՝ Էլպիս Կեսարացեան, որ կը համարուի նաեւ առաջին հայ կին լրագրողը։ «Հայկազն Օրիորդաց» հրաւէր մը կը ղրկէ 1862-ին հիմնելով «Կիթառ» հանդէսը ու առաջին թիւին մէջ մեծատառերով կը հաստատէ՝ «ԻՐԱՒՈՒՆՔԸ Ի ԳՈՐԾ ԴՆԵԼԸ ՅԱՆԴԳՆՈՒԹԻՒՆ ՉԷ»։ Իր ամբողջ կեանքին ընթացքին կ՚աշխատի կիներու դաստիարակութեան համար եւ անհրաժեշտ կը համարէ հաւաքականութեան զարգացման համար կիներու ազատութիւնը։

  Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Գիտեմ, թէ պատկառելի Օրթագիւղ թաղիդ մէջ 1840 թուականին աշխարհ կու գայ կտրիճ մը՝ Սրբուհի Տիւսաբ (Վահանեան), որ հանդիսանալով առաջին հայ վիպասանուհին, կը սկսի գրիչ սրել անհաւասարութեան դէմ։ Իր գրիչին թանաք կ՚ըլլայ տգիտութեան եւ թշուառութեան մէջ ընկղմած հայ կինը։ Տիւսաբ կը հաւատայ, որ կինը կրնայ երջանիկ ըլլալ, եթէ ապրի սեփական աշխատանքով եւ նոյնիսկ այս գաղափարը նախապայման կ՚ընդունի հանրային կեանքի մէջ ապրելու համար։

Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Ծովափնեայ Սկիւտար թաղիդ մէջ 1863 թուականին կը ծնի դիցուհի մը՝ Զապէլ Ասատուր (Խանճեան), որ ստեղծելով իր գրական դպրոցը, գեղարուեստական մշակում մը կը շնորհէ հայ կնոջ իրաւունքներուն եւ ազատութեան պաշտպանութեան շարժումին։ 1879 թուականին կը հիմնէ Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութիւնը, որուն նպատակը կ՚ըլլայ հայ իգական սեռին դաստիարակութեան նպաստել։

 Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Գիտեմ, որ 1875 թուականին սիրուն Օրթագիւղ թաղիդ մէջ աշխարհ կու գայ սրտոտ մը՝ Արշակուհի Թէոդիկ (Ճէզվէճեան), որ հայուն մարդկային պարտքը կը համարէ կրթել եւ դաստիարակել բոլոր մանուկները եւ գիտութեամբ դուրս հանել զանոնք տգիտութեան խաւարէն։ 1922 թուականին, արդէն ականատես ըլլալով բազում տառապանքի, իր վերջին խօսքը կ՚ըլլայ հետեւեալը. «Բոլորս ալ զոհեր ենք»։

 Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Համեստ Պէշիկթաշ թաղիդ մէջ 1877 թուականին կը ծնի անվախ մը՝ Մառի Պէյլէրեան, որ քաջաբար յեղափոխութեան կոչ կ՚ուղղէ եւ իր յօդուածները կը նուիրէ կանանց շարժումին։ Յանդգնօրէն կը պնդէ. «Ազատ ըլլանք մեր ընտանեկան կեանքին մէջ, ազատ եւ անկախ մեր գործելու ու մտածելու եղանակին մէջ»։

Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Գիտեմ, որ ծովեզերեայ Սկիւտար թաղիդ մէջ 1878 թուականին աշխարհ կու գայ վեհ մը՝ Զապէլ Եսայեան (Յովհաննէսեան), որ գրականութիւնը կը գործածէ որպէս զէնք՝ անարդարութեան դէմ։ Իր սուր գրիչով կը տապալէ «յետամնաց մտայնութեամբ քաղքենի հասարակութեան ճնշումները»։

  Կը յիշեմ, Պոլի՛ս, շա՜տ լաւ կը յիշեմ։ Երեւելի Բերա թաղիդ մէջ 1885 թուականին կը ծնի ժիր մը՝ Հայկանուշ Մառք (Թոփուզեան), որ անձանձիր կը կրէ հայ կանանց շարժումին դրօշակը։ 1919 թուականին կնոջ դատին կը նուիրէ «Հայ Կին» հանդէսը՝ մտաւորականութեան յառաջադէմ հարթակը։ Առաջին թիւին մէջ Մառք կը գրէ հետեւեալը. «Հիմա այս ուղին պէտք է հարթենք, պէտք է ընենք զայն քաղաքի լուրջ ճամբայ մը, աւելի՛ լայն, աւելի՛ ուղիղ եւ աւելի ձի՛գ դէպի նպատակը:»

Կը կարօտնամ, Պոլի՛ս։ Կը կարօտնամ այդ հսկայ ծառաստանդ, տոկուն սօսիներդ, որոնց ոչ բոլոր անունները կարելի է թուել այստեղ, ոչ ալ ամբողջ գործունէութիւնը։ Միայն պէտք է խոստովանիմ, որ սօսիներդ դեռ հովանի են ինծի։ Անոնց տերեւները թարմ են դեռ ու ես նոյն հողին վրայ կը փորձեմ արմատներ խրել։

Կը զգամ հողիդ խոնաւութիւնը։ Կը զգամ այդ մտերմութիւնը։

Բոպիկ եմ։

http://www.kantsasar.com/news/15674-2/

Իմ Աղի Մայրենիս

«Շատ կը սիրեմ ես իմ լեզուս,

Իմ մայրենի քաղցր լեզուս»

Այս բանաստեղծութեան տողերով անցաւ գրեթէ բոլոր մանկութիւնս։ Մայրենի լեզուս քաղցր էր, անուշ էր, համովիկ-հոտովիկ էր։ Նաեւ վեհ էր, փառաւոր եւ շքեղ։ Մանուկ հասակիս կը ջանայի ամէն օր ճաշակել այս անուշիկ լեզուն՝ թէ դպրոցը, թէ տունը։ Կը փորձէի հասնիլ երկինք, քանի որ նաեւ վսեմ էր ան։ Մինչդեռ քիչ ժամանակ անց անդրադարձայ, որ մայրենիս այս սահմանումներէ աւելին էր։ 

Գիտէ՞ք, կը սիրեմ պարզունակութեան խորութիւնը։ Երբ նկատեցի, որ մայրենին մեր տունէն ներս աւելի աղի համ ունէր՝ մեր տունին հացն էր, աւելի ամուր գրկեցի զայն։ Նշմարեցի, թէ դիւրութեամբ կրնայի պարզել թեւերս ու հասնիլ անոր. հոն զիս կը սպասէր։

Ծանօթ համերը միշտ կը զգլխեն զիս, որովհետեւ անոնք յիշողութիւններ կը պարունակեն։ Յիշեցի մոռցուած այդ համը, մօրս առաջին կաթի կայլակին համն ունէր։ Մայրենիս ծանօթ համ մըն էր ինծի համար, երբ զայն իբր հաց ճաշակեցի։

Մեր երդիքին տակ ջերմութիւն էր մայրենին։ Ընտանիքի շատ մտերմիկ անդամներէն մէկն էր։ Երբ այս բոլոր զգացումները հատիկ-հատիկ փորձառեցի, վերջապէս ազատ արձակեցի զայն։ Միայն մայրենիս էր՝ իմ լեզուս, որ հեռու էր չափազանցեալ ածականներէ։

Մէկ առ մէկ սաւառնեցան անոր տառերը եւ սկսան ազատութիւն բուրել։ Այլեւս նաեւ ապրումներուս, երազներուս, գաղափարներուս, ուրախութիւններուս եւ տխրութիւններուս լեզուն էր ու ես՝ սկսայ անոր հետ արտայայտել բոլոր հոգեկան ալեկոծումներս։

Մայրենիս այդ հրաշալի համանուագն էր ինծի համար՝ իր բոլոր թաւ եւ զիլ հնչիւններով։ Խազերու այդ համախմբումը մեծ գոհունակութիւն կը պատճառէր ու ես որոշեցի անոր երաժիշտներէն մէկը ըլլալ։

Ներկս էր մայրենիս, նուագարանս, գաճս, երաժշտութիւնս, գրիչս... բոլոր արուեստներու միջոցն էր ան, քանի որ դադրած էր լոկ լեզու մը ըլլալէ։

Երբ կը մտածեմ մանկութեանս կամ պատանեկութեանս մասին, բոլոր յիշողութիւններուս մէջ պատառ մը մայրենի կը գտնեմ... ծնած օրէս ցայսօր։ Կեանքիս անբաժանելի մասն է եւ կը յուսամ, որ յաւերժ այդպէս կը մնայ։

Այսօր շատ հրճուած եմ, քանի որ հօրս նման ես ալ հացս կը շահիմ մայրենիիս շնորհիւ։ Մայրենիս ժառանգութիւնս է՝ հօրս եւ մօրս ամենամեծ ժառանգը։

Ու ես՝ այս խոնջած լեզուի անխոնջ հետեւորդներէն մին՝ անձանձիր պիտի աշխատիմ, որ ան ոչ միայն ըլլայ քաղցր ու վեհ, այլ նաեւ ազատութիւն բուրէ, ըլլայ աղի ու մերձենալի։ Լոկ հաց մը ըլլայ ան՝ մեր առօրեայէն անբաժանելի։

Շնորհաւոր ըլլայ բոլոր մայրենի լեզուներու միջազգային օրը, բայց բոլորէն աւելի՝ իմ կենսաբաշխ մայրենիիս օրը։ 

http://www.kantsasar.com/news/15268-2/

Զապէլ Եսայեան 142 տարեկան...

«Ծնած եմ 1878-ին, Փետրուար 4-5 (յունական տոմար) առաւօտեան դէմ, Կ. Պոլիս, Սկիւտար, Սիլիհտարի պարտէզներ կոչուած թաղին մէջ։»

«Ես ծներ եմ վտիտ եւ վատուժ։ Տիգրան մօրեղբայրս նորածինը տեսնելով գոչեր է.

– Աս ալ չոճո՞ւխ է, պէ՜… կարծես քիչ մը փրփուր է. մե՜ղք քաշած նեղութեանս…։»

Եւ այս փրփուրը կը մեծնայ, կը բազմանայ ու դուրս կը յորդի։

Կը պոռթկի ու կը ճոխանայ։

Կը տարածուի, կը սփռուի ու կը ջանայ իր սուր սպիտակութեամբ տապալել «յետամնաց մտայնութեամբ քաղքենի հասարակութեան ճնշումները»։

Կը կարդայ Սրբուհի Տիւսաբի գիրքերը ու այդ տողերուն մէջէն կը փորձէ դեղ մը ճարել։

Երբ Տիկին Տիւսաբ կը լսէ, թէ Եսայեանն ալ գրական ասպարէզի թեկնածու մըն է, զայն կը նախազգուշացնէ, ըսելով, որ «այս ասպարէզը կնոջ համար աւելի շատ տատասկներ ունի, քան դափնիներ»։ Տիւսաբ կը յորդորէ միջակութենէ վեր ըլլալ։ «Էրիկ մարդ գրագէտը ազատ է միջակ ըլլալ, բայց ո՛չ կին գրագէտը» կ՚ըսէ ան։

Այդ փրփուրը կը յաջողի դառնալ 20-րդ դարու հայ գրականութեան ցայտուն եւ հզօր դէմքերէն մին։ Եսայեանը նաեւ կ՚ըլլայ ուժեղ հասարակական գործիչ մը եւ մարդկային իրաւունքներու բուռն պաշտպան։ Ան գրականութիւնը կ՚ընկալէ իբրեւ պայքարելու զէնք։ 

4 Փետրուար 2020՝ Զապէլ Եսայեան 142 տարեկան։

Միշտ տպաւորիչ եւ յաւերժ ժամանակակից։

Իւրայատուկ Պղպջակներ

Բոլոր մանուկները իւրայատուկ մտածելակերպեր ու ըմբռնելու ձեւեր ունին։ Անոնց դատողութիւնները եւ գաղափարները կ՚ուրուագծուին որպէս մտային պղպջակներ։ Այս պղպջակները պէսպէս կտրուածք կ՚ունենան։ Մէկը եռանկիւն կ՚ըլլայ, միւսը՝ կլոր, ուրիշ մը՝ հնգանկիւն կամ ուղղանկիւն։ Բազմատեսակ այս պղպջակները իրենց բազմատեսակ գոյներով անձնայատուկ կ՚ըլլան ու մանուկին եզականութիւն կը շնորհեն։

Իսկ ի՞նչ կ՚ընէ կրթական համակարգը։ Ուսուցիչ մը, մկրատ մը եւ վրձին մը ձեռքը՝ կը սկսի այս բոլոր պղպջակները բռնաբար քառակուսիի վերածել ու բոլորը նոյն գոյնով ներկել։ Կը կործանի եզականութիւնը։ Շատ ցաւալի է։

Այսօր ընկերուհիիս հետ կը խօսէինք մեր անձնական դպրոցական փորձառութիւններուն մասին։ Որքան խօսեցանք, այդքան ապշեցանք ու ջղայնացանք, որովհետեւ անդրադարձանք, թէ ունեցեր էինք ուսուցիչներ, որոնք վնասեր էին նաեւ մեր ուրոյն պղպջակները։ Սակայն բախտաւոր էինք, քանի որ մեր ծնողքը անտեսանելի խաւով մը պաշտպաներ էր մեր մտային սեփականութիւնները։

Հետզհետէ նկատեցինք, որ մեր փոքր տարիքով հանդերձ, որքա՜ն մեծ ազդեցութիւն ձգած էր ուսուցիչի մը անզգայ կատակը, անտարբերութիւնը կամ տգիտութիւնը։ Նշմարեցինք նաեւ, որ այս վերաբերմունքը սաստիկ տպաւորած է մեզ ու ցայսօր ունի հետեւանքներ։

Երբեմն ուսուցիչներ չեն մտածեր իրենց վարմունքին կամ խօսածներուն մասին, յատկապէս եթէ դիմացինը «պզտիկ» է ու կը կարծեն, թէ հետեւանք մը չ՚ունենար այս բոլորը։ 

Մինչդեռ այդ մանուկը, իր ամբողջ կեանքին ընթացքին կամ կ՚ըլլայ այդ ուսուցիչներուն պէս ու վնաս կը հասցնէ ուրիշներուն, կամ ալ կը պայքարի իր ուսուցիչներուն պէս չըլլալու համար։

Կեանքը գոյնզգոյն ու բազմազան պղպջակներով է գեղեցիկ ❤️

Երկչոտ Աղաւնիներ

Երեւակայեցէ՛ք բամպակով հիւսուած հաստատուն եւ պինդ պատեր։

Այս պատերով էր շրջապատուած մանկութիւնս։ Ծնողքիս նպատակը անշուշտ զիս սահմանափակել չէր։ Այլ իրենց մտադրութիւնը, զիս աւելի «պահպանողական» միտումով մը պաշտպանել էր։ Պաշտպանել ինչէ՞ն եւ ինչո՞ւ։

Բոլորովին հայկական շունչ ունէր այդ աշխարհը, որ կը գտնուէր այդ «պատերէն ներս»։ Ընկերներս հայ էին, լեզուս հայերէն էր։ Նոյնիսկ այդ ժամանակ չէի անդրադառնար, որ այս հողերուն վրայ ես «օտար» կը համարուէի։ Որո՞ւ օտար եւ ինչո՞ւ։

Այս վարդագոյն երազներու մանկութիւնը սաստիկ հարուած մը ստացաւ 19 Յունուար 2007 թուականին։ Երազները փարատեցան։ Բամպակէ պատերը քանդուեցան ու ես այլեւս դէմ յանդիման էի իրականութեան հետ։

Այս երկրին մէջ կ՚որսային աղաւնիները։

Ո՛չ պաշտպան պատերս կային, ոչ ալ գոյնզգոյն ակնոցներս։

Միայն իսկութիւնն էր սեւ խաւարին մէջ։

«Հրանդ Տինք սպանուեցաւ»։

Սպանուեցա՞ւ։ Ինչո՞ւ։ Ո՞վ սպանեց։ Ի՞նչ էր յանցանքը։ Ո՞վ պատժեց։

Հիմա, երբ կը գրեմ այս բոլորը, կը զգամ, թէ կարօտցած եմ այդ մանկական պարզութիւնս եւ միամտութիւնս։

Այդ օր, դպրոցէն կանուխ արձակեցին մեզ։ Տուն գացի։ Լուռ էր մայրս, չէր խօսեր։ Այդ անձայնութեան կը միջամտէր հաղորդավարին անզգայ ձայնը։

«Հրանդ Տինք սպանուեցաւ»։

Սպանուեցա՞ւ։ Ինչո՞ւ։ Ո՞վ սպանեց։ Ի՞նչ էր յանցանքը։ Ո՞վ պատժեց։

Իրիկունը գացինք խմբագրատան առջեւ։ Ծաղիկներ դրինք ու մոմ վառեցինք։

Մայրս կու լար։ Հայրս կու լար։ Ու ինծի համար ամէն բան անհասկնալի էր։

Հիմա, երբ կը գրեմ այս բոլորը, կը զգամ, թէ կարօտցած եմ այդ այլայլած հոգեվիճակս։

Տարիները հետզհետէ անցան անարդարութեամբ։ Հրանդ Տինք մնաց այդ մայթին վրայ ու մենք իր քով կանգնած արդարութիւն պահանջեցինք։

Ինչքան անցան այդ տարիները, այդքան ըմբռնելի դարձաւ ամէն ինչ ու այդքան սաստկացաւ զայրոյթս։ Բոլոր հարցումներս մէկ առ մէկ պատասխան գտան։

Սակայն Հրանդ Տինքին ժառանգութիւնը միայն «աղաւնիի մը երկչոտութիւնը» չէր։

Մենք Հրանդէն ժառանգաբար ստացանք պայքարի ոգի, արդարութեան պահանջ, քաջութիւն եւ հաւատք։

Ու մինչեւ, որ Հրանդ Տինք ոտքի ելլէ այդ մայթէն, պիտի շարունակենք մեր պայքարը։

Հողդ թեթեւ ու միտքդ հանգիստ ըլլայ։ Հո՛ս ենք, Աղբարի՛կ։

http://www.kantsasar.com/news/14273-2/

Ճամբորդութիւն... դէպի՞

Օդակայանները միշտ յուզում կը պատճառեն։ Վերադառնալու մասին կը մտածեմ։ Ո՞ւրկէ վերադառնալ եւ ո՞ւր վերադառնալ։

Վերադառնալ բայը որքա՜ն խորունկ իմաստներ կը պարունակէ։

Կարօտ, անձկութիւն, յուզում, ակնկալութիւն…

Տուն երթալ, տունէն երթալ։ Մարդ կրնա՞յ երկու տուն ունենալ։

Բախտաւոր եմ կարծեմ։ Հիմա օդակայանի մէջ նստած՝ պայուսակիս մէջ կը կրեմ երկու բանալիներ։ Երկու բանալի ունիմ ես, մէկը՝ ծննդավայրիս, իսկ միւսը հայրենիքիս դռները կը բանան դէմս։

Երկու բարձ ունիմ օրինակ։ Երկու բարձերն ալ տարբեր են, սակայն իրենց կրած գլուխը նոյն ոգեւորութեամբ կ’երազէ։

Երկու գրադարան ունիմ։ Երկու տարբեր հաւաքածոյ, որոնցմէ մէկը Պոլսոյ, իսկ միւսը՝ հայրենիքի գանձերն են։ Երկու գրադարանները տարբեր են, սակայն իրենց տէրը նոյն եռանդով կը կարդայ։

Երկու սենեակ ունիմ բնականաբար։ Մէկը կը ցոլացնէ կեանքս ցայսօր, իսկ միւսը նոր-նոր կը ձեւաւորուի։ Մէկը սառած է հիմա՝ շունչ չունի, հաւատարմաբար կը պահէ յիշատակներս։ Իսկ միւսը՝ նորանոր յոյսերու, ուրախութիւններու, հիասթափութիւններու, անքուն գիշերներու կը վկայէ։

Երկու սենեակներէն ներս կը մտնէ նոյն անձը, սակայն հետզհետէ դուրս կ’ելլէ ուրիշ մը։

Կաղանդի շեմին կը կղպեմ դուռս բանալիով եւ կը պատրաստուիմ միւս դուռս բանալու։

Կը վերադառնամ տուն, ճամբայ կ’ելլեմ տունէս։

Կը ճամբորդեմ դէպի բարձս ու դեռ նոր հեռացած եմ բարձէս։

Գրադարանիս համար կը կրեմ գիրքեր, որոնք փոխ կ’առնեմ գրադարանէս։

Սենեակէս կը հեռանամ, վերամիանալու համար սենեակիս հետ։ Մէկը անցեալս է, իսկ միւսը՝ ներկաս։

Իսկ այս բոլորին պիտի յաջորդէ Նոր Տարի մը: Նոր յոյսեր, նոր ակնկալութիւններ…

Ես՝ նոյն, բանալիներս՝ նոյն, բարձերս, գրադարաններս, սենեակներս՝ նոյն։

Տարին նոր է, տարին մատղաշ է դեռ ու լաւատես։

Նոր տարին ինչո՞ւ այսքան ուրախ է։ Կը նախանձիմ։

Նոր տարին «նոր» է, իսկ ես՝ «նոյն»։

«Նոյն» Սարինը ձեր բոլորին կը մաղթէ ուրախ «նոր» տարի մը։

http://www.kantsasar.com/news/13743-2/

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Կը գրեմ ու կը ջնջեմ։ Ի՞նչ պէտք է ըսել, ինչպէ՞ս պէտք է մեկնաբանել այս բոլորը։ Դո՛ւն, որ դարերու ընթացքին արկածախնդրութիւններով լեցուն կեանք մը ունեցար, յոգնեցա՞ր, կը պարտուի՞ս այլեւս։
Դուն, որ մեր նախնիներուն յոյսերու օրրանն էիր, մեր մեծերուն օթեւանը, կը հիասթափի՞ս։
Դուն, որ գրիչներու, գաղափարներու եւ իմաստութեան երբեմնի ծննդավայրն էիր, կը յանգի՞ս։

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Զաւակներդ ե՞րբ այսքան խելակորոյս դարձան։ Մի՞շտ այդպէս էին։
Ծոցիդ մէջ ապրիլ բացայայտ խելագարութիւն էր։ Սակայն զաւակներդ ինչո՞ւ թշնամացան իրարու։ Ինչե՞ր կը պատահին, սթափի՛ր, վիճի՛ր։

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Դուն միշտ գրկաբաց ընդունեցիր բոլորը։ Մեծհայրս լքելով իր ծննդավայրը, եկաւ ապաստանելու քու հսկայ բազուկներուդ տակ։ Պոլսեցին օգնեց Կեսարացիին, որ ան շուտ համակերպի իր կեանքի նոր իրականութեան։ Տառապալի օրերէն յետոյ տեսանք, որ մէկ եղաւ հայը՝ քաղաքացին եւ գիւղացին։ Այո՛, խրթին ընթացք էր, բայց տեսանք, որ իրականացաւ։

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Ե՞րբ այսքան պառակտեցանք։ Զաւակներդ առարկեցին ու չուզեցին «մէկ» ըլլալ։ Բաժնուեցան իրարմէ, հեռացան, նոյնիսկ խռովեցան։
Միթէ՞ երբեք «մէկ» չէին դարձած։

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Գիտեմ, որ յիշողութիւններու մեծ շտեմարանդ կը բանաս ու կարօտնաս հիները։ Հիները, որոնք վիճաբանութեան հմուտ մշակոյթ մը ունէին՝ որակաւոր եւ հանդուրժող...

Ա՜խ Պոլիս, Պոլիս...

Կը տեսնեմ, որ նստած կու լաս հին օրերու կարօտով եւ ապագայի մտահոգութեամբ։ Մի՛ լար Պոլիս, մենք դեռ հոս ենք։

Յիշէ՛, թէ ի՛նչ կ՚ըսէր Րաֆֆին։

«Երբ պաղ երկաթը սաստիկ կը տաքցնէին եւ կը սկսէին ծեծել - ա՛յն ատեն միայն պահուած կայծերը, շանթերու կոտորակներու պէս, դուրս կը ցայտէին ու կը սփռուէին ամէն կողմ...»

Ապաստաններ

Վստահ եմ, որ բոլորս ալ ունինք մեր անձնական, գաղտնի, գողտրիկ ապաստանները, որոնց մասին ոչ ոք գիտէ։ Շատ հարազատ են անոնք, մեր սիրտերուն շա՜տ մօտ եւ անշուշտ ցոյց տալ չենք ուզեր զանոնք պատահական անցորդի մը, որ աննշան կ’անցնի մեր կեանքէն ու կը հեռանայ անվերադարձ։ Այդ ապաստանները մեզի ապաւէն կտուրներ են։ Կ’ապաւինինք անոնց որոշ օրերու, երբ կեանքը արտասովոր երեւոյթ մը կը ստանայ։

Այս ապաստանները ժամանակի ընթացքին մեզի հետ համընթաց կը հասուննան եւ կը կերպարանափոխուին։

Երբ պզտիկ էի, ինծի համար այդ ապաստանը մեծ մօրս տունն էր, որ նաւթալին կը բուրէր։ Այդ կտուրը երազային աշխարհ մըն էր, շաքարներու եւ տուրմերու հանրապետութիւն մը։ Հետագային երբ սկսաւ ամէն ինչ փոխուիլ, այդ կտուրը շաքարներէ եւ տուրմերէ շատ աւելի տարբեր իմաստ ստացաւ։ Դարձաւ ընտանեկան ճոխ հաւաքոյթներու, տօնական օրերու, յիշատակներու կտուր մը։ Այդ կտուրը դադրեցաւ միայն իմ ապաստանը ըլլալէ ու եղաւ բոլորին ապաստանը։ Իսկ ես, կորսնցնելով իմ գողտրիկ օթեւանը, սկսայ փնտռել այլ տարբերակ մը։ Որքան մեծցայ, այնքան հասկցայ, որ մեր ամէնէն խորհրդաւոր ապաստանը մե՛նք ենք։ Որքա՜ն մեծցայ, այնքան մեկուսացայ։ Այլեւս գրադարանս էր ապաստանս։

Գրադարան չունեցող տուներու մէջ անսովոր կը զգայի, քանի որ մեր տան մէջ հնարաւոր բոլոր պարապութիւնները գիրքերով լեցուն էին։ Իւրաքանչիւր գիրքով ձեռք բերի կտուր մը։ Ճի՛շդ խաչբառի մը նման, ամբողջացնելով հնարաւոր բոլոր պարապութիւնները։

Ժամանակի ընթացքին սկսայ նաեւ այդ ապաստաններուն միջեւ խտրութիւն դնել։ Բոլորը չէին կրնար գրաւել սիրտս։ Սկսայ մէկ առ մէկ հեռանալ որոշներէն ու կամաց-կամաց մօտենալ ուրիշներուն։ Ճի՛շդ բարեկամութեան նման, դասաւորելով բոլոր խառնիճաղանճը։

Այսօր, երբ տխուր, առանձին կամ անտրամադիր զգամ, իսկոյն կը դիմեմ գրադարանիս։ Կարծեմ ասոր ամենամեծ պատճառը գրադարանիս անձայն ըլլալն է՝ անձայն եւ լսող…

Վստահ եմ, բոլորս ալ ունինք մեր տխուր, առանձին, անտրամադիր օրերը, որոնց մասին ոչ ոք գիտէ։ Շատ հարազատ են անոնք, մեր սիրտերուն շա՜տ մօտ։ Այսօր այդպէս օր մըն է եւ ես նորէ՛ն գրադարանիս դիմացն եմ։ Ճերմակ գիրք մը կայ հոն, աչք կը թարթէ։ Կ’առնեմ։ Կը բանամ պատահական էջ մը ու կը կարդամ։

«Երբ գրել փորձեմ

Միտքս կ’իյնայ «լոյս» բառը նախ

յետոյ «կատու»ն –

կը խորհիմ

– ինչ կապ կայ երկուքին միջեւ-

ու կը գրեմ

– կատուն լոյսը կերաւ-

– սենեակը մնաց մութին մէջ-»

Սիրտս կը լուսաւորուի։ Ապաստանս երբեք չի հիասթափեցներ զիս։ Կը ժպտիմ։ Սենեակը մութ է, իսկ սիրտս՝ պայծառ։

Շնորհակալ եմ, Զահրա՛տ։

http://www.kantsasar.com/news/12654-2/

Կտոր Մը Երկինք

Իւրաքանչիւր մարդ կտոր մը երկինք ունի իր ներաշխարհին մէջ։
Երբեմն արեւոտ է այդ երկինքը, երբեմն ամպոտ։ Մերթ կ՚անձրեւէ եւ մերթ կը ձիւնէ։

Իւրաքանչիւր մարդ ակնածանքով կը դիտէ այդ երկինքը։
Հոն է, որ զեփիւռներ կը վերածուին փոթորիկներու եւ այդ երկինքին մէջ է, որ սաստիկ անձրեւներու կը յաջորդեն ծիածաններ։

Իւրաքանչիւր մարդ տարբեր հովանի մը կը գտնէ այդ գոռոզ երկինքէն պաշտպանուելու յոյսով։
Ոմանք կը պատսպարուին հովանոցի մը տակ եւ ոմանք ալ ինքնակամ կը յանձնուին անոր անակնկալներուն։

Իւրաքանչիւր մարդ կը պայքարի այդ երկինքին դէմ։
Երբեմն մեծ փոթորիկներու դիմաց ամուր կենալով, երբեմն ալ հովուն դէմ խոնարհելով։

Վերջապէս բոլորս ալ կը դիտենք այդ երկինքը՝ մանկական զուլալ սպասումներով եւ ինչ, որ պատահի, չենք դադրիր երազելէ՝ նորանոր ծիածաններու ակնկալիքով։

Թարգմանչաց Տօն

Թարգմանչաց Տօն։

Մանուկ հասակիս, այս տօնը այլ նշանակութիւն ունէր։ «Թարգմանչաց Տօնը» բանաստեղծութիւններ արտասանելու եւ հայերէն երգեր երգելու տօն էր մեզի համար։ Խանդավառ կը զգայինք (կամ ես կը նախընտրեմ այդպէս յիշել) ու բոլորս ջանք կը թափէինք բանաստեղծութիւն մը եւս սորվելու համար, որպէսզի դպրոցական հանդէսին առաւել դեր ստանձնէինք։

Այս հանդէսներէն մէկուն պատրաստութեան շրջանին էր, երբ ես սորվեցայ հետեւեալ տողերը.

Շատ կը սիրեմ ես իմ լեզուս
Սիրելին է մեր ամէնուս
Անով կ՚երգեմ ու կը կարդամ
Երբ զայն լսեմ, կ՚ուրախանամ։

Կ՚արտասանեմ միշտ երջանիկ
Բառերն անոր հատիկ հատիկ
Շատ կը սիրեմ ես իմ լեզուս
Իմ մայրենի քաղցր լեզուս։

Թէեւ պզտիկ էի եւ ամէն բանի մասին չէի կրնար դիտարկութիւններ ունենալ, սակայն մէկ բան գիտէի՝ իրօք մայրենիս քաղցր էր ու այդ դպրոցական ներկայացումէն ետք, այս բանաստեղծութիւնը դարձաւ քայլերգ ու ես սկսայ զայն արտասանել ամէն օր, ամէն ժամ ու ամէն տեղ։

Մինչդեռ կարճ ժամանակ անց, հասկցայ որ, ընտանիքիս համար մեր մայրենին ունէր աւելի աղի եւ խորունկ իմաստ։ Մեր տան հացը՝ մեր մայրենիին շնորհիւ էր։ Բայց լոկ հաց չէր ան։ Օդ էր եւ ջուր էր։ Հուր եւ հող էր։

Այսօր գաղտնի նախանձ մը կը զգամ մանկութեանս հանդէպ։ Նոյն խանդավառութիւնը կրկին զգալ կ՚ուզեմ, սակայն գիտեմ, թէ խանդավառ զգալու համար կանուխ է տակաւին։ 

Կը փորձեմ այդ արտասանութեանս հետքերով շահիլ մանկական խանդավառութիւնս։

Շնորհաւոր Թարգմանչաց Տօն։

Մութ է։ Խոր լռութիւն...

Մութ է։ Խոր լռութիւն։
Երկինքէն փայլուն աստղիկ մը, կ՚որոշէ իջնել երկիր ու կը փափաքի զգալ հողի ջերմութիւնը։
Կ՚անցնի լայն պողոտաներէն ու փողոցներէն։ Կը տեսնէ տուն մը եւ յանկարծ վառ զգացում մը կը գրաւէ զինքը։ Կ՚ուզէ այդ տունէն ներս սպրդիլ։ Անձայն ու անշշուկ կը մտնէ։

Կը տեսնէ նորածին մը։ Նորածինի հօր ու մօր խանդավառութեամբ կը բորբոքի պզտիկ աստղը։ Կ՚ուզէ յարատեւ կրել այդ զգացումը։ Կը մօտենայ մանուկին ու անոր սրտէն ներս կը խուժէ։

Այդ աստղիկը չի նկատեր, որ այդ օրը՝ 26 Սեպտեմբեր 1869 է։
Այդ աստղիկը չի նկատեր, որ այդ քաղաքը՝ Կուտինա քաղաքն է։
Այդ աստղիկը չի նկատեր, որ այդ տունը՝ Սողոմոնեաններու տունն է։

Գէորգ Սողոմոնեանի եւ Թագուհի Յովհաննէսեանի հայրենի տունը այդ օր կը ցնծայ։ Իրենց գեղեցիկ ձայները եւ երգեր յօրինելու բնատուր յատկութիւնները կը փոխանցեն պզտիկին։ Պզտիկ աստղը կը զգայ, թէ որքա՜ն մեծ սրտի մը մէջ խուժած է։

Դժբախտաբար, կարճ ժամանակ անց, աստղիկը կը գիտակցի, թէ ոչ բոլոր զգացումները յարատեւ են։ 1870 թուականին Սողոմոնին մայրը կը մահանայ եւ այդ պզտիկ աստղիկէն մաս մը տանելով կը ճամբորդէ երկինք։ 10 տարի յետոյ՝ 1880 թուականին՝ այս անգամ Սողոմոնին հայրը կ՚երթայ վերամիանալու իր կողակիցին։

Պզտիկ Սողոմոնը եւ աստղիկը 11 տարեկանին որբ կը դառնան։ Թէեւ բեկեալ, սակայն աստղիկը կը զգայ, թէ որքան հզօր է պզտիկ Սողոմոնին սիրտը: Չ՚ուզեր հեռանալ։ Գիտէ, թէ օր մը նորէն պիտի զգայ այդ խորունկ տպաւորութիւնները։

Այդ պզտիկ աստղը եւ Սողոմոնը կը մեծնան, կը շողան ու կը բոցավառին։ Միասնաբար կը կերտեն Կոմիտասը։

Եւ Կոմիտասը կ՚աստղազարդէ իր ժողովուրդին երկինքը։

Հայ երգահան, երգիչ, երաժշտագէտ, բանաստեղծ, վարդապետ, ուսուցիչ, բանահաւաք, խմբավար եւ մանկավարժ Կոմիտաս։ Սխրանքդ, զոր նուիրեցիր ապագայ սերունդներուդ եւ ազգիդ, դեռ սուրբ է եւ վառ։

Կոմիտասը... անմոռանալին։

Բարի Վերամուտ

Պոլիս եմ։ Գնալը կղզի։
Կը դիտեմ ալեկոծ ծովը։
Կը տեսնեմ միւս կղզիները՝ Պուրկազը, Հէյպէլին եւ Մեծ Կղզին։
Ծովուն խախուտ ալիքները համընթաց կը ցնցեն մտածումներս։ Կարելի՞ է կասեցնել երեւակայութեան սահմանները։

Յետոյ կը նկատեմ քաղաքը... Այդ կոպիտ եւ յաւակնոտ քարէ կոյտը։
Այո, կոյտ մըն է լոկ, ոչ շունչ ունի, ոչ ալ եռանդ։
Խոնջ է, շա՜տ յոգնած։
Աչքերս կը սեւեռեմ մեր տան դիմաց գտնուող վարդագոյն շէնքին՝ երբեմնի Ներսէսեան վարժարանին։ Խոր լռութիւն կը տիրէ։

Յանկարծ ճայերու ձայները կը վերածուին մանուկներու ձայներու...
Վարժարանի փեղկերը կը բացուին, վերամուտ է։

Կրկին կը նայիմ քաղաքին։ Կանաչ է, դեռ մատղաշ եւ կ՚ապրի, կը շնչէ։
Ալիքնե՛ր, կեցէ՛ք, կանգ առէ՛ք։ Չեն խաղաղիր մտածումներս։

Կ՚երազեմ երբեմնի քաղաքը, որ բազում գրիչներու ուրախութիւն պատճառած է, ոմանց ալ հիասթափութիւն։
Հիմա անշունչ է, իր ծոցէն չեն բուսնիր նոր ծիլեր։
Ես այդ հին քաղաքը կ՚ուզեմ, որ հին լուսանկարի մը պէս յաճախ կը յամառի դէմս ելլել վէպերու, յուշագրութիւններու եւ բանաստեղծութիւններու մէջ։
Կ՚երազեմ, կ’ոգեւորուիմ, կ՚ուրախանամ, կը հիասթափուիմ։
Կը նկատեմ, որ այդ քարէ կոյտը կը լուծուի, հեղուկ կը դառնայ։
Այդ քարէ կոյտը՝ գրիչիս թանաք կը հանդիսանայ։
Կը թաթխեմ գրիչս այդ քաղաքի խորքին ու կը սկսիմ գրել։
Ներսէսեան վարժարանի զանգակը կը հնչէ։
Կը սթափիմ։

Ծովը խաղաղ է։

20 Ապրիլ 1884

135 տարի առաջ այսօր՝ 20 Ապրիլ 1884 թուականին, Սեբաստիոյ Բրգնիկ գիւղի բնակիչներէն Գրիգորը, Զատկի խթման գիշեր կ՚երթայ Բրգնիկի Ս. Սարգիս Եկեղեցին։ Երբ ան մտիկ կ՚ընէ Դանիէլ մարգարէի ընթերցուածը, տունէն լուր կը ղրկեն, որ ընտանիքի անդրանիկ զաւակը աշխարհ եկած է։

Անկասկած՝ նորածինը Դանիէլ կը կոչեն։ 

Այդ գիշեր, Չպուգքեարեաններու երդիկին տակ կը ծնի փոքրիկ Դանիէլը։
Այդ գիշեր, Չպուգքեարեաններու երդիկին տակ կը ծնի մեծ բանաստեղծը՝ Դանիէլ Վարուժանը։

Նախ կ՚ըլլայ պանդուխտ եւ ապա՝ դպրոցական մը։ Կը գրէ իր առաջին բանաստեղծութիւնները տասնչորս տարեկան հասակին։

Կը դառնայ բանաստեղծ։
Կը դառնայ ուսուցիչ։
Կը դառնայ մտաւորական։

Իր գրիչին աւիւնը կ՚ըլլայ հայրենի հողը՝ մերթ իր ցաւով եւ մղձաւանջով, մերթ մշակներով եւ աստուածներով։

1 Նոյեմբեր 1908 թուականին, ի պատասխան Թէոդիկին, կը գրէ հետեւեալ տողերը.

«Իսկ բաղձանքս եթէ կ՚ուզէք, - բաղձանքս է ապագային մարդերուն նուիրել այնպիսի հզօր երգ մը՝ որ Հայրենիքը ինծի պէս արարած մը ծնած ըլլալուն գոնէ չզղջայ:»

Ո՛վ արուեստի բագին, վարպե՛տ Վարուժան, ազգը երբեք չզղջաց քեզ ծնած ըլլալուն։

Թէ՛ յիշատակդ, թէ՛ ուժգին խօսքդ, թէ՛ երազներդ անմահ են...

Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի։